Dziedziczenie po kimś, kto żył poza Polską, to jak próba pogodzenia brytyjskiej herbaty, amerykańskiego fast foodu i niemieckiego porządku w jednym testamencie. Każde z tych państw rozumie prawo spadkowe po swojemu, a polski spadkobierca często orientuje się, że procedury są równie łatwe do zrozumienia, co instrukcja montażu mebli bez obrazków. Najważniejszym elementem w ustaleniu, jakie prawo stosować, jest zawsze to, gdzie zmarły faktycznie żył, pracował, prowadził rodzinne życie i gdzie toczyły się jego codzienne sprawy. W Unii Europejskiej, z wyjątkiem Danii i Irlandii, obowiązuje Rozporządzenie 650/2012 (tzw. Bruksela IV), które wprowadza zasadę, że spadek podlega prawu kraju, w którym zmarły miał zwykłe miejsce pobytu. Jednocześnie osoba może w testamencie wskazać prawo ojczyste jako właściwe, co przewiduje art. 22 tego rozporządzenia. Zasada ta jednak nie obowiązuje ani w Wielkiej Brytanii, ani w Stanach Zjednoczonych, co sprawia, że spadkobierca musi dostosować się do lokalnych zasad obowiązujących w tych krajach.
Spadek po osobach mieszkających w Wielkiej Brytanii
W Wielkiej Brytanii reguły dziedziczenia różnią się nie tylko od polskich, ale także między Anglią, Walią, Szkocją i Irlandią Północną. Nie stosuje się tu unijnego rozporządzenia, a podstawą jest zasada, która w uproszczeniu oznacza, że ruchomości dziedziczy się według prawa miejsca zamieszkania lub domicylu zmarłego, natomiast nieruchomości według prawa kraju, gdzie się znajdują. Oznacza to, że jeśli Polak zmarł w Londynie, pozostawiając mieszkanie w Polsce i pieniądze na koncie w brytyjskim banku, to dziedziczenie mieszkania odbędzie się na podstawie prawa polskiego, natomiast środki na koncie będą podlegały prawu angielskiemu.
W UK cała procedura spadkowa opiera się na tzw. probate, czyli sądowym zatwierdzeniu testamentu albo powołaniu administratora w przypadku jego braku. Regulują to liczne przepisy, takie jak Administration of Estates Act 1925 czy Wills Act 1837. Charakterystyczne dla Wielkiej Brytanii jest również to, że nie funkcjonuje tam polski odpowiednik zachowku. Osoba pominięta w testamencie nie ma automatycznego prawa do części majątku, chyba że spełnia szczególne warunki przewidziane w Inheritance Act 1975.
Polscy spadkobiercy mają zwykle dwa wyzwania. Pierwszym jest konieczność zdobycia Grant of Probate lub Letters of Administration, a drugim — prowadzenie oddzielnych postępowań dla majątku znajdującego się w Polsce. Oba systemy istnieją obok siebie i trzeba je przejść osobno.
Spadek po osobach mieszkających w Stanach Zjednoczonych
Amerykański system prawny przypomina ogromną szafę pełną różnych segregatorów — każdy stan ma swoje własne przepisy dotyczące dziedziczenia. Nie istnieje jedno federalne prawo spadkowe. Ogólna zasada jest jednak podobna do brytyjskiej: nieruchomości podlegają prawu stanu, w którym się znajdują, natomiast ruchomości — prawu stanu, w którym zmarły miał miejsce stałego pobytu. Dlatego spadek po osobie, która mieszkała w USA i zgromadziła majątek w kilku stanach, może wymagać kilku równoległych procedur.
Niektóre stany opierają swoje regulacje na tzw. Uniform Probate Code, chociaż nie jest on obowiązkowy i każdy może wprowadzać własne modyfikacje. Postępowanie spadkowe (probate) jest w USA niemal zawsze konieczne, ponieważ banki, urzędy i instytucje finansowe wymagają oficjalnego potwierdzenia praw spadkobierców.
Dodatkowym utrudnieniem jest to, że część majątku może w ogóle nie wchodzić do spadku. Dotyczy to m.in. polis ubezpieczeniowych, kont emerytalnych, funduszy inwestycyjnych czy rachunków oznaczonych jako payable on death lub transfer on death. W takich przypadkach środki trafiają do wskazanego beneficjenta poza systemem spadkowym, niezależnie od testamentu.
Spadek po osobach mieszkających w Niemczech
W Niemczech sytuacja jest znacznie bardziej przewidywalna. Ponieważ kraj stosuje Rozporządzenie 650/2012, dziedziczenie odbywa się według prawa państwa, w którym zmarły miał zwykłe miejsce pobytu. Jeśli Polak mieszkał i pracował w Niemczech przez wiele lat, to jego spadek będzie oceniany głównie według niemieckiego prawa zawartego w Bürgerliches Gesetzbuch (BGB). To prawo obejmuje m.in. instytucję Pflichtteil, czyli niemiecki odpowiednik zachowku.
Postępowanie spadkowe prowadzą sądy spadkowe nazywane Nachlassgerichte. W praktyce często konieczne jest uzyskanie dokumentu Erbschein, czyli zaświadczenia o prawie do spadku. W sprawach unijnych stosuje się także Europejskie Poświadczenie Spadkowe, które znacznie ułatwia realizację praw spadkobierców na terenie innych państw członkowskich.
Spadek po osobach mieszkających w Holandii
Holandia również stosuje unijne rozporządzenie, co sprawia, że głównym kryterium jest miejsce zwykłego pobytu zmarłego. Jeśli centrum jego życia znajdowało się w Holandii, to właśnie tamtejsze prawo określa kolejność dziedziczenia, prawa małżonka, dzieci oraz zasady związane z testamentem. Holendrzy często sporządzają testamenty notarialne, a prawo spadkowe uregulowane jest w Burgerlijk Wetboek, w szczególności w księdze czwartej.
Charakterystyczne dla holenderskiego systemu jest to, że spadkobiercy muszą wyraźnie określić, czy spadek przyjmują, przyjmują go z dobrodziejstwem inwentarza, czy też go odrzucają. Brak działania nie oznacza automatycznego przyjęcia, co odróżnia Holandię od Polski.
Kiedy stosuje się polskie prawo spadkowe?
Polskie prawo znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy zmarły mieszkał w Polsce lub gdy w testamencie wskazał prawo polskie jako właściwe. Dotyczy to także sytuacji, w których spadek obejmuje nieruchomości położone w Polsce, ponieważ kraje takie jak USA czy Wielka Brytania stosują zasadę, że nieruchomości dziedziczy się według prawa kraju ich położenia. Podstawy prawne tej zasady znajdują się zarówno w polskim Kodeksie cywilnym, jak i w ustawie Prawo prywatne międzynarodowe.
Praktyczne przykłady
W przypadku Polaka mieszkającego w Niemczech, posiadającego majątek zarówno w Polsce, jak i za granicą, całość spadku co do zasady podlega niemieckiemu prawu, choć postępowanie dotyczące nieruchomości położonych w Polsce prowadzi się przed polskim sądem. Gdy Polka żyła w USA, a jej majątek znajdował się w kilku stanach, każde miejsce może wymagać osobnej procedury probate. Z kolei Polak mieszkający w Wielkiej Brytanii, który posiadał majątek w Polsce, pozostawi po sobie dwa oddzielne porządki prawne do obsłużenia.
Jak można zabezpieczyć spadkobierców?
Najlepszym sposobem jest sporządzenie testamentu i wskazanie w nim prawa ojczystego jako właściwego dla całości spadku. Warto również prowadzić uporządkowaną dokumentację majątku, w tym kont, inwestycji, nieruchomości i aktywów cyfrowych. Jeśli majątek znajduje się w kilku krajach, dobrym rozwiązaniem może być sporządzenie oddzielnych testamentów dla poszczególnych państw, przy zachowaniu zgodności i braku wzajemnego wykluczania.
Jeżeli potrzebują Państwo wsparcia w sprawie o spadek, zapraszamy do skorzystania z pomocy adwokata z Rzeszowa — w formie stacjonarnej lub online. Zachęcamy do kontaktu drogą mailową bądź telefoniczną.
FAQ w sprawie dziedziczenia osób mieszkających za granicą
Czy spadek po osobie mieszkającej w Wielkiej Brytanii może być dziedziczony według polskiego prawa?
Możliwość zastosowania polskiego prawa istnieje tylko wtedy, gdy zmarły wskazał je w testamencie lub gdy dotyczy to nieruchomości położonych w Polsce. Ruchomości zazwyczaj podlegają prawu brytyjskiemu i trzeba przejść lokalne postępowanie probate.
Jak przebiega dziedziczenie po Polaku mieszkającym w USA, jeśli miał majątek w Polsce i kilku stanach?
Spadkobiercy muszą rozpocząć postępowanie probate w każdym stanie, w którym zmarły posiadał majątek, ponieważ każde z tych postępowań jest niezależne. Dodatkowo, dla nieruchomości położonych w Polsce konieczne jest osobne postępowanie według polskiego prawa.
Czy osoby pominięte w testamencie w Niemczech mogą domagać się zachowku?
Tak. Niemieckie prawo spadkowe przewiduje instytucję Pflichtteil, która pozwala dzieciom, małżonkowi oraz — w określonych sytuacjach — rodzicom zmarłego dochodzić części wartości spadku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie.
Jak ustala się właściwe prawo przy spadku po osobie, która mieszkała w Holandii, ale miała obywatelstwo polskie?
Decydujące jest miejsce zwykłego pobytu zmarłego, a nie samo obywatelstwo. Jeśli centrum jego życia znajdowało się w Holandii, stosuje się prawo holenderskie. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy osoba ta w testamencie wybrała prawo polskie jako właściwe.
Czy spadek za granicą może obejmować długi i czy spadkobierca może się przed nimi uchronić?
W większości krajów, zwłaszcza w USA i Wielkiej Brytanii, długi przechodzą na spadkobierców w sposób podobny do polskich zasad, choć brak jest instytucji identycznej z polskim przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ochroną jest wyłącznie odrzucenie spadku lub — w niektórych systemach — złożenie stosownego wniosku ograniczającego odpowiedzialność do wartości majątku.
